Đạo Phật, một tôn giáo được nhận thức qua nhiều hình thái khác nhau. từ sự rèn luyện một nội tâm trong sáng, thanh tinh va tỉnh lặng, đến những nhận thức chân thực về đời sống, chí đến một lối sống đạo đức văn hoá phù hợp với mổi con người, mỗi dân tộc, mỗi xã hội và trong mỗi thời kỳ. Một trong những điều ấy, đó là Đức Phật đã nói về Công Ơn Cha Mẹ. Những con người vĩ đại đã mang chúng ta vào trong cuộc đời này. Khi nói về công ơn Cha Mẹ, trong Kinh Đức Phật dạy rằng:
Có hai hạng người, này các Tỷ-kheo, ta nói không thể trả ơn được. Thế nào là hai? Mẹ và Cha. Nếu một bên vai cõng mẹ, này các Tỷ-kheo, nếu một bên vai cõng cha, làm vậy suốt trăm năm, cho đến trăm tuổi; nếu đấm bóp, thoa xức, tắm rửa, xoa gội, và dầu tại đấy, mẹ cha có vãi tiểu tiện đại tiện, như vậy, này các Tỷ-kheo, cũng chưa làm đủ hay trả ơn đủ mẹ và cha. Hơn nữa, này các Tỷ-kheo, nếu có an trí cha mẹ vào quốc độ với tối thượng uy lực, trên quả đất lớn với bảy báu này, như vậy, này các Tỷ-kheo, cũng chưa làm đủ hay trả ơn đủ mẹ và cha. Vì cớ sao? Vì rằng, này các Tỷ-kheo, cha mẹ đã làm nhiều cho con cái, nuôi nấng, nuôi dưỡng chúng lớn, giới thiệu chúng vào đời này…
(Tăng Chi Bộ Kinh 1, Chương Hai Pháp, Phẩm Tâm Thăng Bằng, Phần Ðất, Trang 119)
Để dạy về việc hiếu kính với Cha Mẹ, Đức Phật không những chỉ nói về giá trị vật chất như phụng dưỡng hay lo lắng từng miếng cơm, cái mặc cho Cha Mẹ, mà nơi đây Đức Phật Ngài đã rằng: hướng dẩn Cha Mẹ sống trong Thiện Pháp cũng là một công ơn đáp đền với Cha Mẹ.
…Này các Tỷ-kheo, ai đối với cha mẹ không có lòng tin, khuyến khích, hướng dẫn an trú các vị ấy vào lòng tin; đối với mẹ cha theo ác giới, khuyến khích, hướng dẫn, an trú các vị ấy vào thiện giới; đối với mẹ cha xan tham, khuyến khích, hướng dẫn, an trú các vị ấy vào bố thí; đối với mẹ cha theo ác trí tuệ, khuyến khích, hướng dẫn, an trú các vị ấy vào trí tuệ. Cho đến như vậy, này các Tỷ-kheo, là làm đủ và trả ơn đủ mẹ và cha.
(Tăng Chi Bộ Kinh 1, Chương Hai Pháp, Phẩm Tâm Thăng Bằng, Phần Ðất, Trang 119)
Khi tán thán và xưng tụng Cha Mẹ, Đức Phật đã ví Cha Mẹ với bốn hạng người; Như Phạm Thiên vì người có đủ bốn đức tánh Tứ Vô Lượng Tâm (Từ, Bi, Hỉ và Xã); Như Tiên Nhân vì người luôn che chở mang lại sự an lạc cho con, Như Tiên Sư vì người chính là vị thầy đầu đời của chúng ta; Như là Bậc Ứng Cúng vì người đáng cho ta lễ bái cúng dường.
- Những gia đình nào, này các Tỷ-kheo, các cha mẹ được các con đảnh lễ cúng dường ở trong nhà, những gia đình ấy được xem là giống như Phạm thiên. Những gia đình nào, này các Tỷ-kheo, các cha mẹ được các con đảnh lễ cúng dường ở trong nhà, những gia đình ấy được xem là giống như bậc Ðạo sư thời xưa. Những gia đình nào, này các Tỷ-kheo, các cha mẹ được các con đảnh lễ cúng dường ở trong nhà, những gia đình ấy, này các Tỷ-kheo, được xem là giống như chư Thiên thời trước. Những gia đình nào, này các Tỷ-kheo, các cha mẹ được các con đảnh lễ cúng dường ở trong nhà, những gia đình ấy được xem là đáng được cúng dường.
Phạm Thiên, này các Tỷ-kheo, là đồng nghĩa với mẹ cha; các bậc Ðạo sư thời xưa, này các Tỷ-kheo, là đồng nghĩa với mẹ cha; chư Thiên thuở xưa, này các Tỷ-kheo, là đồng nghĩa với mẹ cha; đáng được cung kính cúng dường, này các Tỷ-kheo, là đồng nghĩa với mẹ cha. Vì cớ sao? Này các Tỷ-kheo, vì mẹ cha giúp đỡ rất nhiều cho các con, nuôi dưỡng chúng lớn và giới thiệu chúng vào đời này.
(Tăng Chi Bộ Kinh 1, Chương Bốn Pháp, Phẩm Nghiệp Công Ðức, Phần Bằng Với Phạm Thiên, Trang 684)
Lại một so sánh khác về công ơn Cha Mẹ, Ngài đã ví sữa Mẹ như nước đại dương trong bốn bể. Với Phàm trí của chúng ta, ai có thể nghỉ và nói được điều này. Đây là một nhận định về Công Ơn Cha Mẹ với Phật trí.
- Các Ngươi nghĩ thế nào, này các Tỷ-kheo, cái gì là nhiều hơn, sữa mẹ mà các Ngươi đã uống trong khi các Ngươi lưu chuyển luân hồi trong một thời gian dài, hay là nước trong bốn biển?
- Bạch Thế Tôn, theo như lời Thế Tôn thuyết pháp, chúng con hiểu rằng cái này là nhiều hơn, tức là sữa mẹ mà chúng con đã uống trong khi chúng con lưu chuyển luân hồi trong một thời gian dài chớ không phải nước trong bốn biển!
- Lành thay, lành thay, này các Tỷ-kheo! Lành thay, này các Tỷ-kheo, các Ngươi đã hiểu như vậy Pháp do Ta dạy!
Cái này là nhiều hơn, này các Tỷ-kheo, tức là sữa mẹ mà các Ngươi đã uống trong khi các Ngươi lưu chuyển luân hồi trong một thời gian dài chớ không phải nước trong bốn biển.
(Tương Ưng Bộ Kinh 2, Chương IV – Tương Ưng Vô Thỉ, Phẩm Thứ Nhất, Phần Sữa, Trang 314)
Bổn Phận một người con đối với Cha Mẹ chúng ta phải làm thế nào? Đức Phật dạy rằng:
Này Gia chủ tử, có năm trường hợp, người con phải phụng dưỡng cha mẹ như phương Ðông: “Ðược nuôi dưỡng, tôi sẽ nuôi dưỡng lại cha mẹ; tôi sẽ làm bổn phận đối với cha mẹ; tôi sẽ gìn giữ gia đình và truyền thống; tôi bảo vệ tài sản thừa tự; tôi sẽ làm tang lễ khi cha mẹ qua đời”. Này Gia chủ tử, được con phụng dưỡng như phương Ðông, theo năm cách như vậy, cha mẹ có lòng thương tưởng đến con theo năm cách: Ngăn chận con làm điều ác; khuyến khích con làm điều thiện; dạy con nghề nghiệp, cưới vợ xứng đáng cho con; đúng thời trao của thừa tự cho con.
Này Gia chủ tử, như vậy là cha mẹ được con phụng dưỡng như phương Ðông theo năm cách và cha mẹ có lòng thương tưởng con theo năm cách. Như vậy phương Ðông được che chở, được trở thành an ổn và thoát khỏi các sự sợ hãi.
(Trường Bộ Kinh 2, Kinh Giáo Thọ Thi-Ca-La-Việt, Trang 541)
Một điều khiến cho phải suy nghĩ, tại sao Đức Thế Tôn lại bảo rằng, người biết nghĩ và hiếu đối Cha Mẹ là quá ít so với người không biết nghĩ về ơn dưỡng dục của Cha Mẹ ? “Tình Cha nghĩa Mẹ biển đông, Tình con đáp lại giọt sương đầu cành”. Chúng hãy là trong số ít ấy.
- Các Ngươi nghĩ thế nào, này các Tỷ-kheo, cái nào là nhiều hơn, một ít đất Ta lấy lên trên đầu móng tay, hay là quả đất lớn này?
- Cái này là nhiều hơn, bạch Thế Tôn, tức là quả đất lớn này. Còn ít hơn là một ít đất Thế Tôn lấy lên trên đầu móng tay. Chúng không có thể ước tính được, không có thể so sánh được, không có thể thành một phần nhỏ được, nếu đem so sánh quả đất lớn với một ít đất được Thế Tôn lấy lên trên đầu ngón tay.
- Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, ít hơn là các chúng sanh có hiếu kính với mẹ. Và nhiều hơn là các chúng sanh không hiếu kính với mẹ.
… – Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, ít hơn là các chúng sanh có hiếu kính với cha. Và nhiều hơn là các chúng sanh không hiếu kính với cha.
(Tương Ưng Bộ Kinh 5, Chương XII – Tương Ưng Sự Thật, Phẩm Bánh Xe Lược Thuyết, Phần Hiếu Kính Mẹ – Hiếu Kính Cha, Trang 675)
Đức Phật dạy , hiếu kính Cha Mẹ ngoài việc đền đáp công ơn sâu dày mà bên cạnh đó chúng ta sẽ có một Công Đức to lớn đó là sau khi thân hoài mạng chung sẽ được sanh về thiên giới.
- Này các Tỷ-kheo, trong ngày thứ tám của nửa tháng, các vị Ðại thần cố vấn cho bốn Ðại vương, đi du hành trong thế giới này để xem trong loài người, có nhiều người có hiếu với mẹ, có hiếu với cha, có kính Sa-môn, Bà-là-môn, có tôn trọng các vị gia trưởng, có làm lễ Uposatha (Bố-tát), có đề cao cảnh giác, có làm các công đức.
Này các Tỷ-kheo, trong ngày 14 của nửa tháng, các Hoàng tử của bốn Thiên vương, đi du hành trong thế giới này để xem trong loài người, có nhiều người có hiếu với mẹ, … có làm các công đức.
Này các Tỷ-kheo, trong ngày rằm lễ Uposatha, bốn vị Thiên vương tự mình đi du hành trong thế giới này để xem trong loài người, có nhiều người có hiếu với mẹ, … có làm các công đức.
Nếu chỉ có ít người giữa loài người, này các Tỷ-kheo, có hiếu với mẹ, … là các công đức, thời này các Tỷ-kheo, bốn vị Ðại vương liền báo với chư Thiên ở cõi trời thứ ba mươi ba, đang ngồi tụ họp tại hội trường Sudhammā:
- “Thưa chư vị, có ít người giữa loài người có hiếu với mẹ, … có làm các công đức”.
Rồi này các Tỷ-kheo, chư Thiên ở cõi trời thứ ba mươi ba không hoan hỉ nói:
- “Thật vậy, Thiên chúng sẽ bị tổn giảm và Asura chúng (A-tu-la) sẽ được sung mãn.”
Nhưng này các Tỷ-kheo, nếu có nhiều người giữa loài người, có hiếu với mẹ, … có làm các công đức, thời này các Tỷ-kheo, bốn vị Ðại vương liền báo với chư Thiên ở cõi trời thứ ba mươi ba, đang ngồi tụ họp tại hội trường Sudhammā:
- “Thưa chư Vị, có nhiều người giữa loài người, có hiếu với mẹ, … có làm các công đức”.
Rồi này các Tỷ-kheo, chư Thiên ở cõi trời thứ ba mươi ba hoan hỷ nói
- “Thật vậy, Thiên chúng sẽ được sung mãn, còn các Asura chúng sẽ bị tổn giảm.
(Tăng Chi Bộ Kinh 1, Chương Ba Pháp, Phẩm Sứ Giả Của Trời, Phần Bốn Bậc Ðại Vương, Trang 255)
Và trong một đoạn kinh khác, cũng được Đức Phật nói đến quả phúc của việc phụng dưỡng Cha Mẹ.
Bà-la-môn Mātaposaka nói với Thế Tôn:
- Thưa Tôn giả Gotama, tôi tìm món ăn thiết thực theo thường pháp. Sau khi tìm món ăn thiết thực theo thường pháp, tôi nuôi dưỡng mẹ cha. Thưa Tôn giả Gotama, tôi làm như vậy; tôi có làm đúng trách nhiệm không?
- Này Bà-la-môn, Ông làm như vậy là làm đúng trách nhiệm. Này Bà-la-môn, ai tìm đồ ăn thiết thực theo thường pháp; sau khi tìm đồ ăn thiết thực theo thường pháp, lại nuôi dưỡng mẹ cha thì người ấy được nhiều công đức.
Người nào theo thường pháp,Nuôi dưỡng mẹ và cha,Chính do công hạnh này,Ðối với cha, với mẹ,Nhờ vậy, bậc Hiền Thánh,Trong đời này tán thán,Sau khi chết, được sanh,Hưởng an lạc, chư Thiên.
(Tương Ưng Bộ Kinh 1, Chương VII – Tương Ưng Bà La Môn, Phẩm Cư Sĩ, Phần Nuôi Dưỡng Mẹ, Trang 398)
Sau cùng, Đức Thế Tôn tuyên bố rằng, những điều được bậc chân tuyên bố: xuất gia, bố thí và điều thứ ba là hầu hạ Cha Mẹ là pháp của bậc chân nhân, lả pháp của bậc hiền trí.
- Ba pháp này, này các Tỷ-kheo, được người Hiền trí tuyên bố, được bậc Chân nhân tuyên bố. Thế nào là ba?
Bố thí, này các Tỷ-kheo, được người Hiền trí tuyên bố, được bậc Chân nhân tuyên bố. Xuất gia, này các Tỷ-kheo, được người Hiền trí tuyên bố, được bậc Chân nhân tuyên bố. Hầu hạ cha mẹ, này các Tỷ-kheo, được người Hiền trí tuyên bố, được bậc Chân nhân tuyên bố. Ba pháp này, này các Tỷ-kheo, được người Hiền trí tuyên bố, được bậc Chân nhân tuyên bố.
(Tăng Chi Bộ Kinh 1, Chương Ba Pháp, Phẩm Nhỏ, Phần Bổn Phận, Trang 270)
Vu Lan 2011
Tỳ kheo Trí Tịnh